Κάποτε, σε ένα χωριό της επαρχίας Πάφου, ζούσε μια γριά που είχε λίγα κατσίκια και τα φρόντιζε μόνη της. Ο χειμώνας εκείνης της χρονιάς είχε περάσει δύσκολα, μα όταν μπήκε ο Μάρτης ο καιρός μαλάκωσε. Ο ήλιος ζέστανε τη γη και στα χωράφια άρχισαν να φαίνονται τα πρώτα αγριολούλουδα.
Η γριά, βλέποντας τον καλό καιρό, άρχισε να λέει στους γείτονες πως ο χειμώνας τελείωσε και πως ούτε ο Μάρτης δεν μπορούσε πια να τους κάνει κακό. Μια μέρα μάλιστα, καθώς έβγαζε τα κατσίκια της έξω από το χωριό, είπε δυνατά πως ο μήνας δεν είχε άλλη δύναμη.
Οι παλιοί όμως έλεγαν πως ο Μάρτης ακούει τέτοια λόγια και δεν τα αφήνει χωρίς απάντηση.
Το ίδιο βράδυ ο ουρανός άλλαξε. Από τα βουνά κατέβηκε δυνατός άνεμος και μαζί του ήρθε παγωνιά. Ο τόπος σκοτείνιασε και άρχισε να φυσά τόσο δυνατά που τα δέντρα λύγιζαν. Η γριά έτρεξε να μαζέψει τα κατσίκια της και να τα βάλει στο μαντρί, γιατί ο καιρός έγινε ξαφνικά χειμωνιάτικος.
Η κακοκαιρία κράτησε λίγες μέρες και μετά ο ουρανός καθάρισε πάλι. Ο ήλιος βγήκε, τα χωράφια γέμισαν λουλούδια και η άνοιξη προχώρησε όπως κάθε χρόνο.
Από τότε οι γέροντες του χωριού έλεγαν πως δεν πρέπει ποτέ να κοροϊδεύεις τον Μάρτη. Μπορεί να φέρνει την άνοιξη, αλλά κρατά πάντα λίγο χειμώνα στην καρδιά του για να θυμίζει στους ανθρώπους ότι η φύση έχει τον δικό της τρόπο να απαντά.
---------------
Μάρτιος - Ο Μάρτης που γελά και κλαίει
Έναν καιρό, ο Χρόνος, πατέρας των μηνών, διόρισε τον καθένα σε μια εποχή ανάλογα με τα προσόντα του, για να εναλλάσσονται οι εποχές ομαλά. Αρχικά, έβαλε πρώτο μήνα τον Μάρτη. Μα μια φορά ο Μάρτης, πειραχτικά και πεινασμένος για γλέντι, ξεγέλασε τα αδέλφια του και ήπιε όλο το κρασί που ήταν για όλους. Μέθυσε και άρχισε να γελάει και να θυμώνει, κάνοντας τον καιρό άστατο – μια μέρα καλοκαιριάζει και μια χειμωνιάζει.
Ο Χρόνος τότε ανέθεσε στον Γενάρη να πάρει τη θέση του, κι από τότε ο Μάρτης βρίσκεται στην τρίτη θέση, και οι μέρες του παραμένουν άστατες, σαν να κουβαλάει ακόμα τη μέθη του κρασιού.
Την πρώτη μέρα του Μάρτη, οι χωρικοί βγαίνουν στους αγρούς και νίβουν τα πρόσωπα και τα γυμνά μέρη τους με την πρωινή δροσιά, πιστεύοντας πως έτσι η επιδερμίδα τους θα μείνει μαλακή και δεν θα μαυρίσει από τον ήλιο. Όμως προσέχουν τα σπαρτά, γιατί αν νιώσουν τα δροσοσταλίδες στα σιτηρά, φοβούνται την κριθαριά – ένα μικρό ενοχλητικό σπυράκι.
Ο Μάρτης θεωρείται σπουδαίος μήνας για τη γεωργία. Οι σποραδικές βροχές του αυξάνουν τα σπαρτά και βοηθούν τα φρούτα να μεγαλώσουν. Τα πρωινά είναι παγερά, αλλά η μέρα θερμαίνεται γρήγορα. Οι παλιοί λένε:
"Το πορνόν του Μάρτη, ο γάρος εχτάρτην, το μεσομέριν επετάχτην", δηλαδή ο πρωινός παγετός είναι τόσο δυνατός που ψοφά και ο γάιδαρος, ενώ μέχρι το μεσημέρι η ζέστη τον διώχνει μακριά.
Τον μήνα Μάρτη γεννιούνται τα μικρά χνουδωτά σκουληκάκια, τα Μαρτούδκια, και από αυτά προέκυψε το έθιμο του Μάρτη: μικρά βραχιόλια από άσπρο και κόκκινο νήμα φοριούνται στα χέρια των παιδιών και κοριτσιών για να μην μαυρίσουν από τον ήλιο. Τα μωρά κάτω του ενός έτους, τα πρωτομαρτούδκια, φορούν εφταπλά βραχιόλια για καλή ανάπτυξη και υγεία.
Στο μήνα αυτό, οι κοπέλες βάζουν κόλλυβα κάτω από το προσκέφαλό τους την ημέρα των Αγίων Θεοδόρων για να μάθουν ποιος θα είναι ο μελλοντικός τους άντρας.
Ο Μάρτης, λένε, «μια γελά και μια κλαίει»: έχει δύο γυναίκες, τη μια όμορφη και φτωχή, την άλλη άσχημη και πλούσια. Όταν γυρίζει προς την άσχημη, κατσουφιάζει, σκοτεινιάζει ο ουρανός και βρέχει. Όταν γυρίζει προς την όμορφη, γελάει και ο ήλιος φωτίζει τη γη. Οι περισσότερες φορές, όμως, γυρίζει προς την άσχημη, γιατί αυτή τρέφει την όμορφη.
Ο Μάρτης είναι ο προπομπός της άνοιξης, ο Φυτευτής, κατάλληλος για φύτεμα δέντρων και καλλιεργειών. Στις 25 του μήνα γιορτάζεται ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου, αλλά και η έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 – ημέρα επίσημη αργία για τους Έλληνες.
Κι έτσι, ο Μάρτης μένει ένας μήνας γεμάτος άστατο καιρό, γελωτοποιός και δασκαλεμένος από τη φύση, που συνδυάζει κρύο και ζέστη, δροσιά και ήλιο, φύτεμα και χαρά για την άνοιξη που έρχεται.
