ΜΗΝΟΛΟΓΙΟ ΜΗΝΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ

Στην κυπριακή παράδοση ο Αύγουστος ήταν μήνας της συγκομιδής και της γιορτής της γης. Ο ήλιος καίει ακόμα δυνατά, αλλά τα χωράφια ανταποδίδουν όλο τον κόπο των ανθρώπων όλου του χρόνου. Οι παλιοί έλεγαν πως όποιος περνούσε τον Αύγουστο με δουλειά και προσοχή, θα γεύονταν την καρδιά της γης.

Κάποτε, σε ένα χωριό της Πάφου, ζούσε ένας γεωργός που είχε αμπέλι και χωράφια με στάρι. Ο Ιούλιος είχε περάσει με ζέστη και φροντίδα, και τώρα ο Αύγουστος είχε φέρει την ώρα του θερισμού και του τρύγου. Οι σταφίδες κρέμονταν βαρειές στα κλήματα και το σιτάρι χρυσίζε κάτω από τον ήλιο.

Κάθε πρωί ο γεωργός ξυπνούσε νωρίς και έβγαινε στα χωράφια. Πρώτα θερίζε τα σπαρτά, ύστερα μαζεύει τα σταφύλια για να τα πάει στο πατητήρι. Οι χωριανοί τον βοηθούν με χαρά, γιατί όλοι ξέρουν πως ο Αύγουστος είναι μήνας δουλειάς αλλά και γιορτής. Οι γυναίκες φτιάχνουν ψωμί και γλυκά για να έχουν όλοι δύναμη, και τα παιδιά τρέχουν ανάμεσα στους λόφους, γεμάτα ζωή και ενέργεια.

Καθώς η μέρα προχωρά, ο γεωργός κάθεται κάτω από ένα μεγάλο πλάτανο και παρατηρεί τα χωράφια του. Σκέφτεται πόσο η γη ανταποκρίνεται στη φροντίδα του. Οι παλιοί λένε πως τότε ακούγεται η φωνή της γης· δεν είναι φωνή όπως των ανθρώπων, αλλά ένας ψίθυρος που γεμίζει την καρδιά χαρά και ευγνωμοσύνη.

Το βράδυ, όλοι οι χωριανοί συγκεντρώνονται για να γιορτάσουν. Τραγούδια, χοροί και γέλια πλημμυρίζουν την αυλή. Οι γέροντες λένε πως τέτοια βράδια ο Αύγουστος δείχνει την πιο φωτεινή του πλευρά· είναι μήνας ανταμοιβής, μήνας που η γη χαμογελά σε όσους τη φρόντισαν με υπομονή.

Και από τότε, στα χωριά της Πάφου, οι ιστορίες για τον Αύγουστο θυμίζουν πάντα πως η καρποφορία και η γιορτή πηγαίνουν μαζί· η εργασία και η χαρά γίνονται ένα κάτω από τον καυτό ήλιο και το γλυκό φως του μήνα.

------------------------------------

«Δοξασίαι του καθ΄ ημάς και άλλων λαών, λείψανα αρχαίων προγνωστικών του καιρού, θεμελιουμένων εις προλήψεις περί επήρειας των ουρανίων σωμάτων επι της ατμοσφαίρας της γης».

Ο Αύγουστος στην Κυπριακή διάλεκτο καλείται Άουστος. Οι πρώτες τρεις ημέρες είναι αποφράδες και καλούνται κακαουσκιές, ή κατ ευφημισμό καλαουσκιές. Οι παλιοί Κύπριοι νόμιζαν ότι μια ώρα εξ αυτών των ημερών ήταν κακή, επειδή όμως δεν γνώριζαν ποια, προς αποφυγήν δεινών απέφευγαν να κάνουν εργασίες εκτός από τις απαραίτητες όπως πλύσιμο ,ζύμωμα και λούσιμο, διότι πίστευαν ότι δεν θα είχαν αίσιον τέλος. Περί του λόγου το αληθές επί τούτου, διηγούνται μιαν ιστορία ότι μια γυναίκα που δοκίμασε να πλύνει τα ασπρόρουχα της, δεν τα κατάφερε γιατι η αλουσίβα που χρησιμοποίησε για το πλήμμα μετετράπηκε σε αίμα. Μιας άλλης γυναίκας δεν ψήνονταν τα ψωμιά στον φούρνο αν και ο φούρνος ήταν κανονικά πυρωμένος.

Επίσης ορισμένοι που λούζονται κατά αυτές τις ημέρες, άλλοι γεμίζουν κακκάδια τα οποία δεν επουλώνονται, ή άλλους πατσαλιάζει το δέρμα τους και δεν θεραπεύεται.

Ακόμη σε ορισμένες περιοχές της Κύπρου πιστεύουν ότι αν τα μεταξωτά ρούχα μείνουν κλειστά μέσα στα σεντούκια τις ημέρες της Κακαουσκιάς, κόβουν και χαλούσιν, γι αυτό τα κρεμμούν στις κρεμμάλλες ώσπου να περάσουν οι κακές μέρες.

Σε κάποιες περιοχές θεωρούνται ως κακαουσκιές μέρες οι πρώτες εφτά μέρες.

Κατά τον μήνα αυτόν οι άνθρωποι προσδιορίζουν τον καιρό του επομένου έτους, διαβάζοντας και αναλύοντας τα μηναλλάγια (εκ της λέξεως μήνας και της βυζαντινής αλλάγιον) παρακολουθώντας τις αλλαγές της ατμοσφαιρικής κατάστασης των ημερών του μήνα τούτου.

Υπολογίζουν τις αλλαγές τοιουτοτρόπως:

«Αουστος, Aπάουστος τζιαί πάλε αρκές του Αούστου» δηλαδή η πρώτη του μήνα είναι Αουστος, ή δεύτερη Απάουστος, και η τρίτη πάλε αρκές του Αούστου». Ή τρίτη του μέρα δηλαδή, λογίζεται ως πρώτη, ή τέταρτη, ως δευτερη, η πέμπτη ώς τρίτη και ούτω καθ΄ εξής, η κάθε μία δέ, αντιπροσωπεύει και ένα μήνα κατά σειράν. Δηλαδή η πρώτη Τρίτη είναι Αύγουστος, ή δεύτερη Τετάρτη είναι ο Σεπτέμβριος κλπ., μέχρι τις 14 του μήνα παραμονής της Κοιμήσεως τής Θεοτόκου, η οποία αντιπροσωπεύει τον Ιούλιον.

Αν κατά την προσδιορισθείσαν ημέραν εκάστου μηνός παρατηρηθούν νέφη, προμαντεύονται ότι ο μήνας εκείνος θα είναι δροσερός και βροχερός.

Αν κατά την προσδιορισθείσαν  ημέραν ο ουρανός είναι ανέφελος και επικρατεί καλοκαιρία, προμαντεύεται, ότι ο μήνας εκείνος θα είναι ξηρος  και άνομβρος.

Κατά την έκτην νύκτα της εορτής της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος, τας μεσονυκτίους ώρας ανοίγει ο ουρανός και για απειροελάχιστη ώρα φαίνεται ο Χριστός να κάθεται στο θρόνο περεστοιχιζόμενος υπό αγγέλων ενώ γύρω του ο ουρανός διαχέεται υπό άπλετου φωτός. Αν κάποιος θνητός εκείνη τη στιγμή καταφέρει να αντικρύσει αυτό το υπέρτατο θέαμα, μπορεί να ζητήσει από τον Ιησού Χριστό το Θεό οτιδήποτε, και αυτό θα γίνει πραγματικότης.

Λέγουν οι παλαιότεροι ότι μια γυναίκα που αντίκρισε το θαύμα την ώρα που εσυνέβαινε, στη βιασύνη της μπέρδεψε τα λόγια της και αντί να ζητήσει  «σιήλιες σιηλιάες» υπονοώντας χίλιες χιλιάδες λίρες, είπε «σιήλιες σιηλιάες σιύλλους», δηλαδή χίλιες χιλιάδες σκύλους και την επαύριον το ξημέρωμα, βρήκε την αυλή της γεμάτη με χίλιες χιλιάδες σκύλους «σιήλιες σιηλιάες σιύλλους».

Έχουν να πουν οι άνθρωποι, ότι τη μεταμόρφωση του Σωτήρος επί του όρους Θαβώρ, ή τον τρόπον με τον οποίον την δευτέρα παρουσία θα έλθει και πάλιν στη γη κρίναι ζώντας και νεκρούς ο Χριστός, συμβολίζεται δια αυτού του συμβάντος, και αυτό το γεγονός, ονομάζεται «πλατάνιν»

Την ίδιαν ημέρα αυτού του θαύματος που λαμβάνει χώραν, σε διάφορα χωριά της Πάφου ωριμάζουν τα πρώτα σταφύλια, και οι ιδιοκτήτες πριν τα δοκιμάσουν ή τα γευτούν, τα μεταφέρουν μέσα σε καλάθια στους ναούς για να αγιασθούν και να ευλογηθούν και να διανεμηθούν στους πιστούς όπως γίνεται και με τα κόλλυβα. 

Την 29^ην του Αυγούστου που εορτάζεται ή μνήμη της αποτομής της τιμίας κεφαλής του Ιωάννου του Προδρόμου, πιστεύουν ότι ο ήλιος την ώρα που ανατέλλει, αναπηδά στους φωτεινούς δίσκους που τον περιβάλλουν, όπως το ίδιο αναπηδούσε και η κομμένη κεφαλή μέσα στον δίσκο που πρόσφερε ο Ηρώδης στην Σαλώμη, γι αυτό πολλοί άνθρωποι την ημέρα εκείνην σηκώνονται ενωρίς για να αντικρύσουν την ανατολή και το το θέαμα που ίσως να συμβαίνει.

Σε διάφορα χωριά επίσης την ημέρα της αποκεφάλισης, αν κόψουν κρεμμύδι, το κόβουν πλαγίως ή από την ουρά, προς αποφυγήν αποκεφαλίσεως του κρεμμυδιού, τιμώντας έτσι την μνήμην της  αποκεφαλίσεως του Βαπτιστού Ιωάννου.

Μια μακάβρια επίσης δοξασία που λέγουν ότι συμβαίνει αυτήν την ημέρα του Αυγούστου, είναι να μαντεύουν τη διάρκεια της εναπομείναντας ζωής των:

 «Άμα ανατείλει ο ήλιος και πριν υψωθεί στον ορίζοντα, ίστανται βλέποντες προς δυσμάς έχοντες τον ήλιον εκ των όπισθεν. Άν η σκιά του σώματος των σχηματισθεί ακέφαλος, πιστεύουσιν ότι θα αποθάνωσιν εντός του έτους».

Τέλος ο Αύγουστος θεωρείται μήνας θερμός διότι τα νερά είναι θερμά και χλιαρά, κατά πως λέει και η παροιμία:

«Άουστος με τά χλιά νερά, με τα χλωρά αθάσια

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΤΑΠΑΚΟΥΔΗΣ

ΜΗΝΟΛΟΓΙΟ ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ

Στην κυπριακή παράδοση ο Οκτώβρης ήταν ο μήνας της ελιάς και των πρώτων φθινοπωρινών αρωμάτων. Οι παλιοί έλεγαν πως τότε η γη γεμίζει χρυσάφι στα δέντρα και πως οι άνθρωποι πρέπει να δουλέψουν με προσοχή για να μη χαθεί ο καρπός.

Κάποτε, σε ένα χωριό της Πάφου, ζούσε ένας γεωργός που είχε πολλά ελαιόδεντρα στους λόφους γύρω από το χωριό. Όλο το καλοκαίρι είχε φροντίσει τα δέντρα, πότιζε τα μικρά φυτά και καθάριζε τα κλαδιά από τα ξερά φύλλα. Όταν ήρθε ο Οκτώβρης, τα δέντρα ήταν φορτωμένα με μαύρες και πράσινες ελιές, έτοιμες για το λάδι του επόμενου χρόνου.

Ένα πρωινό, ο γεωργός πήρε το καλάθι του και ανέβηκε στο λόφο. Ο ήλιος μόλις ανέτειλε, και η δροσιά του φθινοπώρου έσταζε από τα φύλλα. Καθώς μάζευε τις ελιές, άκουσε τον ήχο του ανέμου ανάμεσα στα δέντρα και το κελάηδισμα των πουλιών που ετοιμάζονταν να φύγουν για τον νότο.

Οι παλιοί λένε πως ο Οκτώβρης είναι μήνας που διδάσκει υπομονή και προσοχή. Αν μαζέψεις τις ελιές γρήγορα και βιαστικά, χάνεται ο καρπός· αν μείνεις άπραγος, ο καρπός πέφτει στη γη και χαλάει. Ο γεωργός ήξερε αυτά τα λόγια και δούλευε προσεκτικά, ένα δέντρο κάθε φορά, για να μην χτυπήσει ή μαυρίσει καμία ελιά.

Το απόγευμα, όταν τα καλάθια ήταν γεμάτα, ο γεωργός κατέβηκε στο χωριό. Οι γείτονες τον βοήθησαν να φορτώσει τις ελιές για το ελαιοτριβείο. Όλοι γνώριζαν πως ο Οκτώβρης είναι μήνας συνεργασίας και κοινής προσπάθειας· η σοδειά δεν είναι μόνο του ενός, αλλά όλου του χωριού.

Και από τότε οι ιστορίες για τον Οκτώβρη θυμίζουν πως ο μήνας αυτός είναι μήνας καρπού, προσοχής και φροντίδας. Είναι ο μήνας που η γη δείχνει στους ανθρώπους την ανταμοιβή τους, αλλά και πόσο σημαντικό είναι να δουλεύουν μαζί για να κρατήσουν τη σοδειά ζωντανή.

---------------------------

Ο Οκτώβρης όπως τον λέγουν στη Κύπρο, είναι ο δεύτερος μήνας του Φθινοπώρου και ο δέκατος του έτους, έχει 31 ημέρες. Είναι ένας μήνας που έχει και βροχερές μέρες αλλά και με λιακάδες, λέγεται ως εκ τούτο και μικρό καλοκαιράκι.

Όταν το Φθινόπωρο τα φύλλα έπεφταν και τα κλαδιά των δένδρων έμεναν γυμνά, ο Οκτώβρης λυπημένος μπρος στην εικόνα του μουντού συννεφιασμένου τοπίου, περιφερόταν στη γη στεναχωρημένος. Απ’ όλα τα φυτά τα χρυσάνθεμα (οκτωβρούες) τον λυπήθηκαν και παρακάλεσαν τον Θεό να τους κάνει τη χάρη, να τα διατηρήσει ανθισμένα όλο το μήνα για να χαρεί ο Οκτώβρης. Έτσι κάθε Οκτώβρη ανθίζουν οι οκτωβρούες.

Ο Οκρώβρης λέγεται επίσης ο μήνας Αϊ Δημητριάτης αφού στις 26 μηνός γιορτάζει ο Άγιος, καθώς και Σπάρτης γιατί οι γεωργοί σπέρνουν, και Βροχάρης για τις ευεργετικές βροχές του. Τα κουκιά για να ευδοκιμήσουν πρεπει να σπέρνονται του Αγίου Λουκά στις 18 Οκτωβρίου όπως λέει η παροιμία «Τ΄Άη Λουκά σπείρε κουκιά».

Όσοι κατασκευάζουν κρασιά, ανοίγουν ανήμερα του Αγίου Δημητρίου τα βαρέλια με το νέο κρασί της χρονιάς και συνηθίζουν να πηγαίνουν λίγο από αυτό στην εκκλησία για να το ευλογήσει ο ιερέας.

Τον Οκτώβρη συμπληρώνεται το όργωμα και η σπορά των χωραφιών καθώς και το φύτεμα των χειμωνιάτικων λαχανικών, και η προετοιμασία για τον ερχόμενο χειμώνα.

Ξέροντας οι άνθρωποι την επικίνδυνη επίδραση τού ματιού και επειδή πίστευαν όλοι στο μάτιασμα και υποπτεύονταν ότι μπορούσε ό καθένας να ματιάζει, την πρώτη ημέρα που πήγαινε ο γεωργός για σπορά, έφευγε νύχτα για τα χωράφια ώστε να αποφύγει τα κακά συναπαντήματα.

Οι νοικοκυρές ετοιμάζουν τα κονάκια τους για τον χειμώνα που έρχεται. Αλλάζουν τις καλοκαιρινές κουρτίνες μα τις χειμωνιάτικες και αντικαθιστούν τα καλοκαιρινά ρούχα και σκεπάσματα μέσα στα αρμάρια τους με αυτά του χειμώνα

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΤΑΠΑΚΟΥΔΗΣ

ΜΗΝΟΛΟΓΙΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ

Στην κυπριακή παράδοση ο Σεπτέμβρης ήταν μήνας αλλαγής· ο ήλιος παρέμενε ζεστός, μα οι πρώτες ψυχρές νύχτες προμήνυαν το τέλος του καλοκαιριού. Οι παλιοί έλεγαν πως τότε η γη ησυχάζει μετά τον κόπο της συγκομιδής και οι άνθρωποι αρχίζουν να προετοιμάζονται για τους μήνες που θα έρθουν.

Κάποτε, σε ένα χωριό της Πάφου, ζούσε ένας γεωργός που είχε περάσει όλο το καλοκαίρι μαζεύοντας σταφύλια, σταφίδες και σιτάρι. Τα χωράφια του ήταν πλέον άδεια από τις σοδειές, μα τα δέντρα και οι ελιές είχαν ακόμη φρούτα που περίμεναν να μαζευτούν.

Ένα πρωινό του Σεπτέμβρη, ο γεωργός βγήκε νωρίς και πήγε στα χωράφια για να δει τα δέντρα του. Ο ήλιος ανέτειλε πάνω από τα βουνά και έριχνε χρυσές ανταύγειες στα χωράφια. Τα αρώματα της γης, των λουλουδιών που είχαν μείνει και του φρεσκοκομμένου χόρτου, γέμιζαν τον αέρα.

Οι παλιοί έλεγαν πως τότε ο Σεπτέμβρης «μιλάει» στους ανθρώπους· τους θυμίζει να ευχαριστούν τη γη για όσα τους έδωσε και να προετοιμαστούν για όσα θα φέρει ο χειμώνας. Ο γεωργός σκέφτηκε όλα όσα είχε περάσει· τις καυτές μέρες του Ιουλίου, τις νύχτες του Αύγουστου που γιορτάζανε μαζί με τους χωριανούς, και ένιωσε ευγνωμοσύνη για τη σοδειά του.

Καθώς περπατούσε ανάμεσα στα δέντρα και τα αμπέλια, συνάντησε τα παιδιά του χωριού που έπαιζαν ανάμεσα στα άδεια πια χωράφια. Οι γέροντες του χωριού του είχαν πει πως τα παιδιά φέρνουν τύχη στα χωράφια το Σεπτέμβρη· σαν η χαρά τους ενώνει τον κόπο του χρόνου με την ελπίδα για τον επόμενο.

Και έτσι, κάθε Σεπτέμβρη, οι ιστορίες στα χωριά της Πάφου θυμίζουν πως ο μήνας αυτός είναι μήνας ανασκόπησης και προετοιμασίας· μήνας που η γη και οι άνθρωποι ησυχάζουν λίγο πριν ξεκινήσει ο κύκλος του χειμώνα.

--------------------------
Έθιμα, παραδόσεις και προλήψεις γεννήθηκαν με το πέρασμα των καιρών, με σκοπό να προλάβουν το κακό μάτι, για να είναι η βροχή αρκετή, η γη εύφορη και ο καρπός πολλής.

Ο ένατος μήνας του έτους καλείται από τους Κυ­πρίους Σεπτέμβρης και κατ’ αυτόν οι κάτοικοι της υπαίθρου τηρούν τα έθιμα με περισσήν προσοχή, ώστε να τους έρθουν όλα δεξιά και βοηθητικά.

Την 14^ην τελείται ή εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, ημέρα κατά την οποίαν οι γυναίκες της υπαίθρου παίρνουν  στις εκκλησίες δέσμες βασιλιτζιάς που έχουν φυτεύσει και καλλιεργήσει οι ίδιες  για να τελεστεί ο αγιασμός της Υψώσεως.

Ακόμα στις 14 Σεπτεμβρίου του Τιμίου Σταυρού, οι γυναίκες βάζουν λίγο από το σπόρο σε ένα πήλινο πιάτο, το πηγαίνουν στην εκκλησία και το αφήνουν δεξιά της Ωραίας Πύλης για να το ευλογήσει ο παπάς και τον οποίο σπόρο ύστερα, σμίγουν και ανακατεύουν με εκείνον που θα σπείρουν την πρώτη μέρα της σποράς. Μέσα στο σακί με το σπόρο βάζουν επίσης τρεις σκελίδες σκόρδο για να μην ματιάζεται, και σπυριά από ρόδι για να γίνουν χοντροί οι σπόροι των σπαρτών σαν του ροδιού.

Ξέροντας οι άνθρωποι την επικίνδυνη επίδραση τού ματιού και επειδή πίστευαν όλοι στο μάτιασμα και υποπτεύονταν ότι μπορούσε ό καθένας να ματιάζει, την πρώτη ημέρα που πήγαινε ο γεωργός για σπορά, έφευγε νύχτα για τα χωράφια ώστε να αποφύγει τα κακά συναπαντήματα.

Θεωρείται ο Σεπτέβρης ώς μεταβατική εποχή από του θέρους εις το φθινόπωρο, μήνα κατά τον οποίο ο καιρός γίνεται ψυχρότερος και θεωρείται επικίνδυνος για την υγεία και όπου κατά τες νύκτες η διαμονή στην ύπαιθρο πρέπει να αποφεύγεται και οι άνθρωποι πρέπει να διαμένουν στες οικίες των.

Ως εκ τούτου σχηματίστηκαν οι λαϊκές ρήσεις:

«Του Σταυρού σταύρωσε τιζ' έμπα 'σσω»

Ή κατά άλλους,

«Του Σταυρού βάωσε τζι' έμπα 'σσω»

Ή ακόμα,

«Του Σταρού σταύρωσε τζι΄ έμπα έσσω βάωσε»

Δηλαδή κατά ή μετά την εορτή του Σταυρού, πρέπει να κλείνονται οι πόρτες και τα παράθυρα των σπιτιών διότι αρχίζει το ψύχος.

Η σελήνη του μηνός αυτού θεωρείται μετεωρολογικό φαινόμενο για την ευφορία του επόμενου έτους. Αν δηλαδή ή σελήνη των πρώτων ημερών του πρώτου τετάρτου της είναι στραμμένη προς τα πάνω και όχι τελείως νοτιοανατο­λικώς, και αν τα άκρα της είναι λεπτά και οξεία, τότε θεωρείται καλός οιωνός και ότι το επόμενο έ­τος θα είναι εύφορον υπό γεωργικής απόψεως.

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΤΑΠΑΚΟΥΔΗΣ

ΜΗΝΟΛΟΓΙΟ ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ

Στην κυπριακή παράδοση ο Νοέμβρης ήταν μήνας που έφερνε τα πρώτα φθινοπωρινά βράδια, τις δροσερές νύχτες και τις πρώτες βροχές που άκουγες να χτυπούν στις στέγες των σπιτιών. Οι παλιοί έλεγαν πως τότε η γη ησυχάζει λίγο μετά τον κόπο της συγκομιδής, αλλά οι νύχτες φέρνουν ιστορίες και μύθους που ζωντανεύουν γύρω από τις φωτιές στις αυλές.

Κάποτε, σε ένα χωριό της Πάφου, ζούσε μια γριά που αγαπούσε να κάθεται κάθε βράδυ στην αυλή της, κοντά στη φωτιά. Εκείνη την εποχή, τα χωράφια ήταν πια άδεια, οι ελιές είχαν μαζευτεί και το σιτάρι είχε μεταφερθεί στους αχυρώνες. Μα η γη ήταν ακόμα ζωντανή· οι βροχές και οι δροσιές είχαν γεμίσει τα ρυάκια, και τα δέντρα κρατούσαν τις τελευταίες σταγόνες δροσιάς στα φύλλα τους.

Η γριά συνήθιζε να λέει στα παιδιά του χωριού ιστορίες για τα πλάσματα που εμφανίζονταν τις φθινοπωρινές νύχτες. Έλεγε πως όταν η νύχτα πέφτει νωρίς, οι σκέψεις γίνονται πιο ζωντανές και τα μυστικά της γης εμφανίζονται στους ανθρώπους που ξέρουν να ακούσουν. Ιδιαίτερα οι ιστορίες για μικρά πλάσματα που ζούσαν στα λιοστάσια ή στα δέντρα των χωραφιών ενθουσίαζαν τα παιδιά και τους μεγάλους.

Μια νύχτα, καθώς η βροχή χτυπούσε απαλά στη σκεπή, η γριά διηγήθηκε την ιστορία ενός χωριανού που είχε βρει μια μικρή φωλιά με φωτεινά πουλιά μέσα σε έναν ξερό κορμό. Τα πουλιά αυτά, έλεγε, είχαν τη δύναμη να φέρνουν τύχη και υγεία σε όποιον τα προσέχει, μα μόνο αν το έκανε με σεβασμό στη φύση και στην ώρα της νύχτας.

Οι παλιοί έλεγαν πως ο Νοέμβρης είναι μήνας παρατήρησης και υπομονής· ο μήνας που η γη ξεκουράζεται, αλλά οι άνθρωποι πρέπει να θυμούνται τα μυστικά της. Τα βράδια που περνούν κοντά στη φωτιά, οι ιστορίες αυτές κρατούν τη μνήμη ζωντανή και διδάσκουν πως κάθε εποχή έχει τη δική της μαγεία.

------------------------------------------

Νιόβρης, ο Μεσοσπορίτης

Έφτασε πάλι ο Νιόβρης, ο ενδέκατος μήνας του χρόνου. Οι παλιοί τον λέγανε Βροχάρη για τις πολλές του βροχές, μα κι Ανακατωμένο, γιατί ποτέ δεν ήξερες αν θα σε βρει ήλιος ή καταιγίδα. Άλλοι πάλι τον φώναζαν Χαμένο, γιατί οι μέρες του μικραίνουν και οι νύχτες τραβούν σαν ιστορίες δίχως τέλος.

Με το που δύει η Πούλια στις αρχές του μήνα, τα πέλαγα αγριεύουν∙ τα καΐκια δένονται στα λιμάνια κι οι ναύτες σταυροκοπιούνται. Από τότε, λένε, αρχίζει το «κλείσιμο» της θάλασσας, και τα ταξίδια παίρνουν τέλος ώσπου να ξαναγυρίσει η άνοιξη.

Μα στη στεριά, ο Νιόβρης είναι ο Σποριάς. Τα χωράφια μυρίζουν χώμα και βροχή, κι οι γεωργοί, με τα ζώα τους και τα σακιά τους, απλώνουν το σπόρο στη γη. Στη μέση του μήνα, άλλοι έχουν προλάβει κι άλλοι ακόμα σπέρνουν – γι’ αυτό τον λεν και Μεσοσπορίτη.

Στις ελιές, τα κλαδιά βαραίνουν από καρπό. Οι άντρες ανεβαίνουν στα δέντρα με τη βάκλα στο χέρι, χτυπούν με τέχνη να μη πληγώσουν τα φύλλα, κι οι γυναίκες μαζεύουν τις μαύρες ελιές στα κοφίνια, τραγουδώντας.

Στις 3 του μήνα, του Αη-Γιώρκη του Σπόρου, αρχίζει το μεγάλο έργο της σποράς. «Χωράφιν του Νιόβρη, πελλόν τζι αν το βρεις», λένε στην Κύπρο, γιατί όποιος αφήσει το χωράφι του ασπαρτο, χάνει τη χρονιά.

Μα στις 8, των Ταξιαρχών, ο φόβος μπαίνει στα σπίτια. Οι γέροι λένε να μη μείνουν τα λασπωμένα παπούτσια στο κατώφλι, μην τα δει ο Αρχάγγελος Μιχαήλ και πάρει την ψυχή του νοικοκύρη. Γιατί παλιά, λένε, ο Θεός είχε δώσει αυτό το καθήκον στον Άη Νικόλα, μα εκείνος σπλαχνίστηκε έναν νέο και πήρε αντί γι’ αυτόν τη ψυχή ενός γερόντου. Έτσι, του πήρε ο Θεός τη θέση και την έδωσε στον Μιχαήλ, που δεν λυπάται. Από τότε, οι γιαγιάδες νηστεύουν στη χάρη του, να τις πάρει κι εκείνες ήσυχα, χωρίς πόνο.

Στις 11 γιορτάζει ο Άγιος Μηνάς, ο φανερωτής. Οι βοσκοί τον παρακαλούν να τους δείξει τα χαμένα τους ζώα, κι οι γυναίκες να τους φανερώσει τα χαμένα τους στολίδια. «Ο Άης Μηνάς εμήνυσε», λένε, όταν βρίσκουν κάτι που χάθηκε. Στις εικόνες, καβαλάει άλογο κι ορμά πάνω στο κακό, σαν φύλακας της δικαιοσύνης.

Κι έπειτα έρχεται ο Άη Φίλιππος, στις 14 του μήνα. Εκείνη τη μέρα, λένε, σταματούν οι αρραβώνες και οι γάμοι, γιατί αρχίζει η νηστεία των Χριστουγέννων. Στο χωριό μας λένε πως ο Άη Φίλιππος ήταν φτωχός γεωργός. Ένα βράδυ, πριν τη νηστεία, έσφαξε το μοναδικό του βόδι για να δώσει κρέας στους φτωχούς, να αποκρέψουν. Μα το πρωί, βρήκε το βόδι του ζωντανό, από θαύμα του Θεού. Έτσι αγίασε ο καλός γεωργός, και από τότε, στη γιορτή του, ξεκινά η τεσσαρακοστή.

Και στο τέλος του μήνα, στις 30, φτάνει ο Άγιος Αντρέας. Με το όνομά του –από το «ανδρείος»– δυναμώνει κι ο καιρός. «Τ’ Άη Αντρέα αντρειεύει το κρύο», λένε, γιατί από τότε αρχίζει ο χειμώνας για τα καλά. Η νύχτα μακραίνει, ο ήλιος βασιλεύει νωρίς, κι ο κόσμος μαζεύεται γύρω από τη φωτιά να πει ιστορίες για αγίους, για ψυχές και για θαύματα.

Κι έτσι κυλά ο Νιόβρης – βροχερός, μυστηριώδης και σοβαρός. Ένας μήνας που σπέρνει τη γη και προετοιμάζει τις ψυχές για τα Χριστούγεννα που έρχονται.

ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΤΑΠΑΚΟΥΔΗΣ

ΜΗΝΟΛΟΓΙΟ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ

Στην κυπριακή παράδοση ο Δεκέμβρης ήταν μήνας του χειμώνα, του ψύχους και της προετοιμασίας για τις μεγάλες γιορτές των Χριστουγέννων. Οι παλιοί έλεγαν πως τότε οι νύχτες γίνονται μακριές και μυστηριώδεις, αλλά η φωτιά στο τζάκι και οι ιστορίες στα σπίτια ζεσταίνουν τις καρδιές.

Κάποτε, σε ένα χωριό της Πάφου, ζούσε μια οικογένεια που κάθε Δεκέμβρη συγκεντρωνόταν γύρω από τη μεγάλη φωτιά στην αυλή. Τα χωράφια είχαν πια ησυχάσει, τα δέντρα ήταν γυμνά από φύλλα, και ο αέρας μετέφερε τη μυρωδιά από ξύλα και κάρβουνα που έκαιγαν στα σπίτια.

Η γριά της οικογένειας, που αγαπούσε τα παραμύθια, κάθε βράδυ διηγόταν στα παιδιά ιστορίες για καλικάντζαρους, νυχτοπούλια και πλάσματα που ξυπνούσαν μόνο τις νύχτες του χειμώνα. Έλεγε πως οι καλικάντζαροι ανέβαιναν από τα βάθη της γης για δώδεκα μέρες, πειράζοντας τους ανθρώπους και κάνοντας μικρά παιχνίδια, αλλά έφευγαν μόλις έφταναν τα Φώτα.

Ένα βράδυ, ενώ τα παιδιά κοιτούσαν τη φωτιά και άκουγαν τα χτυπήματα της βροχής στη σκεπή, η γριά διηγήθηκε την ιστορία ενός νεαρού που είχε αφήσει μια φρέσκια φέτα ψωμί στο κατώφλι για τους καλικάντζαρους. Τα πλάσματα, είπε, ήρθαν, πήραν το ψωμί, και αντί να κάνουν ζημιές, φρόντισαν τα ζώα του στο μαντρί και φύλαξαν το σπίτι από κακοτυχία.

Οι παλιοί έλεγαν πως ο Δεκέμβρης διδάσκει δύο πράγματα: να προσέχεις τη γη και το σπίτι σου, και να θυμάσαι πως η καλοσύνη και η φροντίδα για τους γύρω σου φέρνουν τύχη. Οι νύχτες μπορεί να είναι σκοτεινές και μακριές, μα οι καρδιές γεμίζουν φως με ιστορίες, τραγούδια και γέλια γύρω από τη φωτιά.

Έτσι ο Δεκέμβρης στα χωριά της Κύπρου συνδέεται πάντα με παραδόσεις, μύθους και γιορτές, κρατώντας ζωντανή τη μνήμη και τη μαγεία του χειμώνα για όλο τον χρόνο.

Αν θέλεις, μπορώ να σου φτιάξω μια συνολική συλλογή όλων των ιστοριών από Ιανουάριο ως Δεκέμβριο σαν ένα ενιαίο λαογραφικό αφηγηματικό βιβλιαράκι για κάθε μήνα. Θέλεις να το κάνω;

---------------------------------

Στα χωριά της Κύπρου, ο Δεκέμβρης ήταν ο μήνας που έκλεινε τη χρονιά και άνοιγε την καρδιά του χειμώνα. Οι νύχτες γίνονταν μακριές και μυστηριώδεις, μα η μυρωδιά από ξύλα και κάρβουνα που έκαιγαν στα σπίτια και η φωτιά στις αυλές ζέσταιναν τις ψυχές των ανθρώπων.

Παλιά στα χωριά της Πάφου, οι οικογένειες ετοιμάζονταν για τα Χριστούγεννα. Στα σπίτια μυρίζαν καπνός, χοιρινό και ψωμί, γιατί ήταν και ο μήνας των σφαγείων. Οι γυναίκες φτιάχνανε λούντζες, λουκάνικα και ζαλατίνες, τα απλώνανε στον ήλιο ή τα φυλάγανε μέσα στο λίπος του ζώου για όλο τον χειμώνα. Τα παιδιά και οι γέροντες γύρω από τη φωτιά τραγουδούσαν και γελούσαν, και κάθε σπίτι γέμιζε ζωή και φωνές.

Οι πρώτες μέρες του μήνα είχαν ιδιαίτερη σημασία. Από τις 4 ως τις 6 Δεκεμβρίου γιορτάζονταν τα Νικολοβάρβαρα: της Αγίας Βαρβάρας, του Αγίου Σάββα και του Αγίου Νικολάου. Τις μέρες αυτές ο καιρός ήταν συχνά βροχερός, και οι παροιμίες έλεγαν: «Τα Νικολοβάρβαρα κι οι τοίχοι χάρβαλα», γιατί τα σπίτια ποτίζονταν από τις βροχές και «απ’ τα Νικολοβάρβαρα αρχίζει κι ο χειμώνας».

Στις 4 Δεκεμβρίου, οι μανάδες έβραζαν γλυκιά βαρβάρα ή φτιάχνανε μελόπιτες για να αφήσουν στα σταυροδρόμια· λέγανε πως έτσι θα γλυκάνει η αρρώστια και τα παιδιά θα είναι προστατευμένα. Την επόμενη μέρα, του Αγίου Σάββα, μαγείρευαν φάβα για να δώσει δύναμη και υγεία, και ο Άγιος Σάββας προστάτευε τις ψυχές από αρρώστιες και κακοτυχίες. Την τρίτη μέρα, στις 6 Δεκεμβρίου, γιορτάζει ο Άγιος Νικόλας, ο προστάτης των ναυτικών και των θαλασσών, που φέρνει βροχές και ηρεμία στα νερά. Οι ναυτικοί, λέγαν οι παλιοί, ρίχνανε λάδι ή ψίχουλα στα κύματα για να τον καλοπιάσουν και να γαληνέψει η θάλασσα.

Υπάρχει και μια ιστορία για τον Άγιο Νικόλα από τα παλιά. Παλιά, τα καΐκια ταξίδευαν χωρίς τιμόνι και έσκαγαν στα βράχια όταν σηκωνόταν θύελλα. Ένας γέρος με άσπρα γένια και ξύλο στο χέρι στάθηκε στην πρύμνη και κράτησε το καΐκι όρθιο· όλοι σώθηκαν. Ο περάτης που τρομοκρατούσε τα καράβια χάθηκε, γιατί ο γέρος ήταν ο ίδιος ο Άγιος Νικόλας που νίκησε το κακό.

Στις 15 Δεκεμβρίου, γιορτάζει ο Άγιος Ελευθέριος, προστάτης των εγκύων και των μαιών. Οι γυναίκες δεν δουλεύουν εκείνη τη μέρα, για να φέρει «καλή λευτεριά» και τα παιδιά να γεννηθούν με υγεία.

Και τέλος, έρχεται η πιο λαμπρή νύχτα: τα Χριστούγεννα, στις 25 Δεκεμβρίου. Τα σπίτια στολίζονται, η γη φοράει τα καλά της και το φως της φάτνης φωτίζει τις καρδιές. Ακολουθούν η γιορτή του Εμμανουήλ στις 26 και του Αγίου Στεφάνου στις 27, που κλείνουν τις γιορτές του Δεκέμβρη με τραγούδια, φαγητό και χαρά.

Έτσι κυλά ο Δεκέμβρης στα χωριά της Κύπρου — γιορτινός, μυρωδάτος και ιερός. Μήνας που σφάζει το παλιό και γεννά το νέο, που ενώνει το χώμα, τη θάλασσα και τον ουρανό κάτω από το ίδιο φως των Χριστουγέννων.